«Itiń jaman dese, ólgenim-aı» deıtin qazaqtyń birimiz. Jeti jasar balaǵa qatysty oqıǵa jáne onyń mańaıynda órbigen ótken aptadan bergi dabyra men dúrligý bizge kóp oı salǵan edi. Istiń aq-qarasy anyqtalyp, kináliler tıisti jazasyn alar. Jaýapty oryndar kemshilikten qorytyndy shyǵaryp, qaıtalanbaýyna jumys isteri jáne anyq. Balany qorǵashtap, ájesin qoldaǵan qaýym ázirge eskere qoımaǵan máseleler de zerttelip-zerdelener. Desek te, osy oqıǵa, ásirese jalpy qazaqty jamandasa namysy keletin, júıkesi juqaratyn ońtústiktiń turǵyndaryna aýyr tıdi. Qansha aýyr bolsa da shyndyqtyń kózine tike qarap úırenýimiz de qajet.
О́kinishke qaraı, osyndaı jáne osy syndy qazaqqa jat qylmys elimizdiń ózge óńirlerinde de oryn alyp jatady. Iаǵnı el bolyp qylmysty boldyrmaýǵa, aldyn alýǵa jumys isteý mańyzdy. Aqyl-keńes aıtqaly otyrǵan joqpyz. Ońtústikke kóleńke túsirgendeı bolǵan keshegi oqıǵanyń dabyra bolǵanyna kóptigimiz «kináli» bolyp kórinedi, keıde maǵan. Iá, Ońtústikte úsh mıllıonǵa jýyq halyq turady. Keshegi oqıǵa oryn alǵan Saryaǵash aýdany men oǵan kórshi Maqtaaral aýdanynyń turǵyndary sanyn qossaq, Soltústik Qazaqstan oblysynda turatyn halyqtyń sanynan asyp túsip, Batys Qazaqstannyń halqyna jete jyǵylady eken. Oblys halqynyń kóptigi men tyǵyz ornalasýy óńirdiń jaqsy nemese jaman aty shyǵýyna da septigin tıgizip jatqany málim. Estip júrsizder, «ne shyqsa da, Shymkentten shyǵady» degen sózdi osy kúni Altaıdan Atyraýǵa deıingi jurt jattap ta, jadyna saqtap ta alǵan.
Bul arada «ne shyqsa da» degen tirkes jaqsy men jamanǵa da ortaq. Qalaı desek te, elimizdegi eń tanymal óńir – Ońtústik Qazaqstan oblysy. Tamyry tereń tarıhı ólke. Yqylym zamandy bylaı qoıǵanda, berisinde Uly Jibek joly qıyp ótetin ońtústik ekonomıkanyń da, mádenıettiń de máıegine erte qanyqqan, qashanda tirshilik qazany qaınap jatatyn, tabıǵaty da tartymdy, qaı jaǵynan bolsyn damýdyń sony soqpaǵyna túsken óńir. Halqynyń kóptigi men qonaqjaılyǵy qara pıardyń óristeýine de kóbine-kóp «kináli» bolyp jatatyny jáne ras. Onda da ózge emes, osy ońtústikten shyqqan «Shanshar», «Nysana», «Shymkent-shoý», «Aldaraspan» sııaqty ázil-syqaq teatrlarynyń, KVN ázilkeshteriniń ózderi Shymkentti bir túıremeı ótpeıdi. Keıde olar eldi kúldiremiz dep, ásire de arzan ázilge baratyny jasyryn emes. Ondaıda júregi jumsaq jurt «ishten shyqqan shubar jylanǵa» keshirimmen qaraıdy. Iá, ońtústikte halyqtyń kóbeıýine demografııalyq ósiminiń joǵary bolýy yqpal etip jatqany málim.
Kúni keshegi halyqaralyq áıelder merekesi qarsańynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen «Altyn alqa», «Kúmis alqa» nagradalarymen marapattalǵan analardyń 766-sy Ońtústik Qazaqstan oblysynan. Olardyń 167-si «Altyn alqa», 599-y «Kúmis alqa» ıegeri atandy. Jyl saıyn 80 myńǵa jýyq bala nemese árbir 5-shi sábı Ońtústik óńirinde dúnıege keledi. «Balaly úıdiń urlyǵy jatpas» degen maqaldyń shyǵýyna da oıyndaǵysyn jasyrmaıtyn ashyq minezdi, ótirik aıta almaıtyn kópbalaly otbasyndaǵy tirshilik negiz bolǵan shyǵar. Osy oıdy búgingi jaǵdaıǵa beıimdeı jalǵastyrsaq, halqy kóp ońtústiktiń tynys-tirshiligi de jarııaly, ashyq, ıaǵnı elimizde eń kóp buqaralyq aqparat quraldary tirkelgen óńir. Jeti jasar balaǵa qatysty oqıǵanyń tez arada taralýyna jáne barlyq áleýmettik jelilerde, aqparat quraldarynda talqylanýyna da osy kóptigimiz «kináli» sekildi. Áıtpese, júzden astam otbasyny baspanasyz qaldyrǵan Aıagózdegi topan sý týraly habar ońtústiktegi oqıǵanyń kóleńkesinde qalmas edi. Kóz tımesin, kóbeıe bereıik. Degenmen, «jel turǵanda túıeni shaıqaltsa, eshkini kókten izde» demekshi, búginde dabyrasy basyla qoımaǵan oqıǵany keıbireýlerdiń ońtústikti jamanatty etip kórsetýge paıdalanyp jatqany qynjyltady.
Qylmysy kóp óńir etip kórsetkisi keletin ishtarlyq ta baıqalady. Áıtpese, Ońtústik Qazaqstan oblysynda jan basyna shaǵa eseptegende qylmys sany, ózge óńirlerge qaraǵanda tómen. Mysaly, resmı málimetterge júginsek, ótken jyly 2 938 279 turǵyny bar Ońtústik Qazaqstan oblysynda zorlaý qylmysy boıynsha 119 fakti tirkelgen. Salystyrmaly túrde aıtsaq, 2 017 638 turǵyny bar Almaty oblysynda – 220, al 1 801 713 turǵyny bar Almaty qalasynda – 141, turǵyndar sany 1 380 280 Qaraǵandy oblysynda 117 fakti tirkelipti. Qylmys sanyn 10 000 turǵynǵa shaqqanda Ońtústik (0,4) tizimniń sońynan sanaǵanda ekinshi, ıaǵnı 15-shi orynda. Al kósh basynda Almaty oblysy (1,1), Astana qalasy (1,0), Aqmola oblysy (09) keledi. Basqa qylmystar sany boıynsha da Ońtústiktiń kórsetkishi tómen. Mysaly, ótken jyly Qaraǵandy oblysynda kisi óltirý boıynsha 124 fakti tirkelse, 1 383 557 turǵyny bar Shyǵys Qazaqstan oblysynda 119 fakti tirkelgen. Bul kórsetkish Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 75. Qylmys sanyn 10 000 turǵynǵa shaqqanda Ońtústik Qazaqstan oblysy (0,3) eń sońǵy orynda. Qorqytyp alýshylyq, urlyq, alaıaqtyq, qaraqshylyq qylmystar sany boıynsha da ońtústik elimizdiń ózge oblys, qalalarynyń ishinde kósh sońyndaǵylardyń qatarynda. Oblystyq Ishki ister departamenti Memlekettik til jáne aqparat basqarmasynyń basshysy, polısııa polkovnıgi Saltanat Qarakózovanyń aıtýynsha, Ońtústikte jıi kezdesetin qylmys – urlyq. «Ásirese, páter urlyǵy, mal urlyǵy.
Osyǵan baılanysty qoǵamda «oıbaı, Ońtústikte qylmys órship barady. Kim jaman? Ońtústik jaman» degen túsinik qalyptasyp qalǵan. Biraq basqa oblystarmen salystyrǵanda, adam sanyna shaqqanda, bul qylmys bizde az. Sondyqtan da, bizde qylmys órship barady dep aıtýǵa bolmaıdy», deıdi S.Qarakózova. Rasynda da urlyq boıynsha qylmys sanyn 10 000 turǵynǵa shaqqanda Ońtústik Qazaqstan oblysy (62,0) 14-shi orynda. Kósh basynda Almaty (256,9), Astana (195,0) qalalary jáne Qostanaı (119,6), Batys Qazaqstan (113,7) oblystary. Mundaı mysaldardy barlyq qylmys túrleri boıynsha tizip shyǵýǵa da bolar. Jalpy, barlyq qylmystar boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysy elimizdegi 16 qala-oblystardyń arasynda 14-shi orynda. Alaıda bul ońtústikte bári jaqsy degendi bildirmeıtini málim. Taǵy bir mysal, sarapshylardyń esebinshe, Ońtústik Qazaqstan – alkogoldi sýsyndardy eń az ishetin óńir. Mundaǵy araq ishýden kórsetkish kósh basyndaǵy óńirden 20 ese az eken. Salamatty ómir saltyn ustanatyn eldi mekender sany búginde artyp keledi.
Mine osyndaı oń nátıjeler keshegi oqıǵaǵa qatysty quqyq qorǵaý oryndary jibergen kemshilikter kesirinen kóleńkede qalyp otyr. Al el nazaryndaǵy oqıǵaǵa qatysty qylmystyq istiń tergelý barysy búginde Bas prokýratýranyń baqylaýynda. Osyndaı qatygez de tosyn jaıtqa tap bolǵan balanyń janynan tabylmaǵan ata-anasy kim jáne qandaı jandar? Qandaı ortada ósip keledi, áje tárbıesi qanshalyqty tolyqqandy? Jalpy, ońtústik ǵana emes, búkil eldi beıjaı qaldyrmaǵan bul oqıǵaǵa qatysty barlyq suraqtardyń jaýabyn estir kún de alys emes. Ázirge Bas prokýratýra kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtarynyń qupııalylyǵyn saqtaý qajettigin eskertýde.
Ǵalymjan Elshibaı,
«Egemen Qazaqstan»